gahetNA in het Nationaal Archief

Nederlanders met Napoleon naar Rusland

Door een storing is het op dit moment niet mogelijk om archiefstukken te reserveren. In de studiezaal van het Nationaal Archief kunnen archiefstukken via de balie worden gereserveerd.

Den Haag

De Grande Armée van Napoleon Bonaparte trekt op 24 juni 1812 – dit jaar 200 jaar geleden – de rivier de Memel over. Hij wil het immense Russische keizerrijk op de knieën dwingen. Het leger van ongeveer 600.000 man bestaat uiteraard uit Fransen, maar de soldaten zijn onder meer ook afkomstig uit Duitsland, Polen en Nederland. Het nieuwe Lees het NA magazine dat op 29 augustus verschijnt besteedt aandacht aan deze Nederlanders in Franse dienst.

Holland onder Franse Keizerrijk

Rond het midden van het jaar 1810 vindt Napoleon het genoeg geweest. Zijn jongere broer Lodewijk Napoleon, sinds 1806 koning van Holland, treedt in zijn ogen niet hard genoeg op. De keizer zal zelf de scepter over de Nederlandse gebieden gaan zwaaien. Deze machtsovername binnen de familie Bonaparte zorgt ervoor dat Nederland vanaf dat moment direct onder het Franse keizerrijk valt. Per 1 januari 1811 zijn dan ook alle Franse wetten onverkort in Nederland van kracht. Dus ook de wet op de dienstplicht.

Dienstplicht voor Nederlandse jongens

Alle 20-jarige mannen in Nederland zijn vanaf dat moment voor ten minste 5 jaar dienstplichtig. Maar zij worden niet allemaal soldaat: te kleine of ongezonde jongemannen hoeven niet in dienst. Ook oudste zonen van weduwes, die mede voorzien in het levensonderhoud van het gezin, en zij die al een oudere broer in het leger hebben, worden ontslagen van de dienstplicht. Daar komt nog bij dat dienstplichtigen uit welgestelde families een zogeheten remplaçant tegen betaling voor hun dienstplicht kunnen laten opdraaien.

Voor de dan nog resterende groep twintigjarige Nederlandse mannen organiseren de autoriteiten een openbare loting. Een hoog lotnummer kan de diensttijd nog even uitstellen. De minder fortuinlijken moeten in vredestijd 5 jaar het leger in. In geval van oorlog is de diensttijd zelfs van onbeperkte duur.

Oorlog tegen Rusland

En oorlog is het. De Nederlandse jongens in de Franse Grande Armée gaan een tijd van grote ontberingen tegemoet. Napoleon zoekt de confrontatie met het Russische leger. Tsaar Alexander I gaat deze echter uit de weg en trekt zijn leger steeds verder terug naar het oosten. Op 7 september 1812 leveren beide Europese grootmachten eindelijk slag: Napoleon boekt een overwinning, maar de Russen zijn verre van verslagen. Opnieuw trekken zij zich terug, waardoor de Fransen op 14 september Moskou kunnen binnentrekken. Nog diezelfde dag breekt in de stad een brand uit (vermoedelijk aangestoken door de Russen), die Moskou voor driekwart in de as legt. Omdat het hierdoor onmogelijk wordt zijn manschappen nog langer voedsel en onderdak te bieden, is Napoleon in oktober genoodzaakt zich terug te trekken naar het westen.

Barre tocht

De timing is slecht. De winter treedt in Rusland al snel in en daar is het leger totaal niet op voorbereid. Het overgrote deel van de manschappen bestaat uit voetsoldaten. De barre kou in combinatie met enkele Russische aanvallen, zorgen voor enorme verliezen aan de kant van het Napoleontische leger. De grootste uitdaging moet echter nog komen. Eind november bereikt de Grande Armée, dat dan nog uit zo’n 90.000 soldaten bestaat, de rivier de Berezina. Omdat het Russische leger hen op de hielen zit, moeten de manschappen in allerijl 2 bruggen aanleggen over de halfbevroren rivier. Dat lukt, maar de tol is hoog: slechts de helft van het resterende leger bereikt de overzijde.

Tijdens de Russische Veldtocht van 1812 verliezen in totaal ongeveer 400.000 soldaten van het Franse leger het leven. Daarnaast worden 100.000 militairen krijgsgevangen gemaakt.

Lees het NA magazine 5/2012

Het openingsartikel van het nieuwe Lees het NA magazine gaat over de Nederlandse luitenant Willem Funnekotter die in dienst van Napoleon heeft deelgenomen aan de Russische Veldtocht.

Lees het NA magazine 5/2012 is een onderdeel van het tijdschrift G-Geschiedenis, en ligt vanaf 29 augustus in de winkel.

Nationaal Archief

Een goed startpunt voor verder onderzoek vormt de digitale onderzoeksgids Op zoek naar een militair in de Franse tijd 1795-1813.

Uitgebreid
Zoek in collecties
Zoek in