gahetNA in het Nationaal Archief

Stilstaan bij slachtoffers op de Dam

Door een storing is het op dit moment niet mogelijk om archiefstukken te reserveren. In de studiezaal van het Nationaal Archief kunnen archiefstukken via de balie worden gereserveerd.

Den Haag

Het Monument op de Dam is het nationale gedenkteken voor de Tweede Wereldoorlog in Nederland. Dat er op de Dam daadwerkelijk oorlogsslachtoffers zijn gevallen, is misschien minder bekend. In de namiddag van 7 mei 1945, twee dagen na de capitulatie, richten Duitse soldaten een bloedbad aan onder de feestvierende menigte. Er vallen 22 doden en 120 gewonden.

Wachten op de bevrijder

Die bewuste dag, 7 mei 1945 begint als een feestdag. De geallieerden hebben Amsterdam nog niet bereikt, maar dat zal niet lang meer duren. De Amsterdamse bevolking is massaal uitgelopen om de verwachte geallieerde troepen te onthalen. Men weet dan nog niet dat de bevrijders nog een dag op zich laten wachten.

Vuurgevecht

Dan slaat de feeststemming plotseling om: vanaf het balkon van hotel De Groote Club beschieten Duitse mariniers het Damplantsoen met machinegeweren. Er ontstaat een vuurgevecht tussen Duitse soldaten en leden van de Binnenlandse Strijdkrachten. Mensen rennen in paniek uiteen en zoeken dekking achter lantaarnpalen, in portieken en winkels. Ook draaiorgel ‘Het Snotneusje’ dient als schuilplaats.

Een uitgaand telegram van de Binnenlandse Strijdkrachten meldt over de schietpartij: ‘In den middag 7 mei zeer ernstig incident op den Dam, waaromtrent nauwkeurige rapporten nog ontbreken, doch waarvan volgens erkenning Ortskommandant schuld geheel bij Duitschers berust […]’ 

Eindelijk echt bevrijd

Na de beschieting voeren padvinders en leden van de Binnenlandse Strijdkrachten de ernstig gewonden en omgekomen slachtoffers af op handkarren. ‘Gewapend’ met een Rode Kruisvlag worden de karren weggereden van een dan bijna verlaten Dam. Een dag later, 8 mei 1945, laait de feeststemming weer op; Canadese en Engelse troepen rijden eindelijk de hoofdstad binnen.

Gedenkteken

De slachtoffers van de Dambeschieting worden niet vergeten. In 1947 wordt op de gevel van De Groote Club een gedenkplaat aangebracht. Datzelfde jaar gaan stemmen op om een nationaal gedenkteken op de Dam op te richten voor alle slachtoffers van WOII in Nederland en Nederlands-Indië. Dagblad Het Vrije Volk bericht op 25 maart 1947: ‘[…] Er zijn tal van plaatsen die door dramatische gebeurtenissen uit de oorlog aanspraak op een herdenkingsteken kunnen laten gelden […] Het nationale monument echter moet symbool zijn van de totale strijd, waar ook ter wereld gestreden en van alle offers, waar ook gebracht, voor de bevrijding van het vaderland.’

Monument op de Dam

Een belangrijke lobbyist voor een nationaal oorlogsmonument op de Dam is het Prins Bernhard Fonds. De Nationale Monumenten Commissie voor Oorlogsgedenktekens legt het idee voor aan de gemeente Amsterdam. De gemeente gaat akkoord. Men besluit eerst een tijdelijk monument op te richten: een gebogen bakstenen colonnade. Het Voorlopig Nationaal Monument wordt op 13 december 1947 onthuld. In 1956 wordt het vervangen door het huidige Monument op de Dam dat op 4 mei dat jaar onthuld wordt door Koningin Juliana. De wederopbouw van Nederland is dan al in volle gang.

Dodenherdenking 4 mei

Het Nationaal Monument op de Dam is samen met de Waalsdorpervlakte in Den Haag de plek waar op 4 mei de oorlogsslachtoffers van Nederland worden herdacht. Sinds een aantal jaren worden tijdens de plechtigheid ook de militairen genoemd die na de Tweede Wereldoorlog tijdens vredesmissies zijn omgekomen.

Nationaal Archief

Archief van de Afdeling Kunsten van het ministerie van Onderwijs, Kunsten en Wetenschappen, 1945-1965, 2.14.69
Archief van de Ordedienst en de Binnenlandse Strijdkrachten, en Afwikkelingsbureau, 1941-1956, 2.13.137
Archief Prins Bernhard Fonds, 1940-1979 (1990), 2.19.034

Bekijk beelden over de beschieting op de Dam en het nationale monument.

Uitgebreid
Zoek in collecties
Zoek in