Nationaal Archief. Collectie, tentoonstellingen en activiteiten

Venus in het archief


Den Haag

Vanmorgen vond voor de 26e keer sinds het begin van onze jaartelling een zogeheten ‘Venusovergang’ plaats. Tijdens die Venusovergang was vanaf de aarde een donker bolletje (de planeet Venus) te zien, dat over het oppervlak van de zon bewoog. De vorige overgang was in 2004, maar daarvoor heeft het verschijnsel ruim 100 jaar niet plaatsgevonden. In Nederland was er veel opwinding over de passage van Venus langs de zon in 1882. Aan de hand van dit verschijnsel zou het namelijk mogelijk zijn om de afstand van de aarde tot de zon te berekenen. Een jaar ervoor stond de wetenschap dan ook al in de startblokken: Nederlandse onderzoekers namen deel aan een internationaal congres in Parijs in 1881 dat geheel in het teken stond van het verschijnsel. Ook over hoe het natuurverschijnsel het beste bekeken kon worden, werd volop gecorrespondeerd. Het archief van de afdeling Kunsten & Wetenschappen van het ministerie van Binnenlandse Zaken bevat, naast diverse documenten over de Venusovergang, een aantal fraaie Venus-tekeningen.

Sterrekijker uit Leiden

In de zomer van 1882 wordt luitenant ter zee J.D. Heijning uitgezonden naar West-Indië om de Venusovergang, op 6 december van dat jaar, te bestuderen. Curaçao blijkt een prima plek om het natuurverschijnsel te kunnen zien. Maar daarvoor is uiteraard wel geschikte apparatuur nodig. Die is op dat moment niet beschikbaar op het eiland. Gelukkig zijn de voorbereidingen op tijd getroffen, zodat er nog overleg met sterrenkundigen in Nederland kan plaatsvinden: wat te doen? De sterrenwacht van de universiteit van Leiden beschikt over een goede kijker. De afdeling Kunsten & Wetenschappen van het ministerie van Binnenlandse Zaken laat op 14 augustus 1882 aan de curatoren van de Rijksuniversiteit te Leiden weten dat er geen bezwaar “bestaat (…) tegen het tijdelijk ten gebruike afstaan van zoodanig instrument”.
Helaas velt een ziekte Heijning voordat hij daadwerkelijk de passage van Venus kan bestuderen. Hij keert terug naar Nederland en in zijn plaats wordt een andere luitenant ter zee 2e klasse, P.H. Brocx, aangewezen.

Tekeningen van Venus

Interessanter dan de inhoud van de brief van het ministerie van Binnenlandse Zaken aan de Leidse universiteit is de vorm. In de kantlijn van de tekst heeft de toenmalige referendaris van de afdeling Kunsten & Wetenschappen, Victor de Stuers, een schitterende tekening gemaakt. Een lachende zon kijkt bijna wellustig naar een langsfladderende langharige Venus. Linksboven staat een officier naar het tafereel te turen met een verrekijker.
Het natuurverschijnsel fascineerde De Stuers kennelijk. Ook op een aantal andere documenten, die zich in het dossier over de bemoeienis van het ministerie van Binnenlandse Zaken met de Venusovergang in 1882 bevinden, heeft hij tekeningen gemaakt. De figuur van Venus is een arme oude vrouw en dan weer een goedverzorgde dame van stand.

De Stuers als illustrator

Sinds 1875 als de afdeling bij Koninklijk Besluit wordt ingesteld, zwaait referendaris jonkheer mr. Victor Eduard Louis de Stuers de scepter bij de afdeling Kunsten en Wetenschappen van het ministerie van Binnenlandse Zaken. De Stuers, zelf een zeer verdienstelijk tekenaar, heeft de neiging om de stukken die hij uit hoofde van zijn ambt schrijft te verlevendigen met fraaie tekeningen. Daarbij laat hij zijn associatieve geest de vrije loop. Zo ook tijdens het opstellen van het concept van de brief aan de curatoren van de Leidse universiteit. Het resultaat is nog steeds in het archief te bewonderen.

Nationaal Archief

2.04.13 Archief van het ministerie van Binnenlandse Zaken: Afdeling Kunsten en Wetenschappen, 1875-1918, inv.nr. 3281

Uitgebreid
Zoek in collecties
Zoek in