gahetNA in het Nationaal Archief

Verkiezingen met het rode potlood


Den Haag

Op 12 september worden weer duizenden rode potloden klaargelegd. Hiermee maken we al 90 jaar kenbaar welke kandidaat onze voorkeur heeft. Ook al leven we in het digitale tijdperk en stemden we een flink aantal jaren met een druk op de knop van de stemmachine, het stemgeheim en een betrouwbare stemmentelling zijn nog altijd het beste gewaarborgd met het rode potlood.

Een zwart kruisje of streepje

Op 5 juli 1922 stemt Nederland voor het eerst met het rode potlood. Daarvoor is een zwart kruisje of streepje voor de naam van de kandidaat genoeg om een stem uit te brengen. Tot de Tweede Kamerverkiezingen van 1918 geeft dat geen problemen. Maar met de invoering van de evenredige vertegenwoordiging en het afschaffen van de kiesdistricten zijn de lijsten in 1918 overvol geworden. De stemmentellers moeten vaak erg lang zoeken naar het zwarte streepje of kruisje. Het regent dan ook klachten van de stembureaus.

Rode potlood

De stembureaus vinden het zwarte potlood ‘niet het meest geschikt om het witte vak op een stembiljet behoorlijk duidelijk in te vullen’. Het voorstel om met een rood potlood te stemmen zorgt voor enige discussie. Sommigen vragen zich af of het niet handiger zou zijn de stembiljetten zelf in rood of geel te drukken, dan valt een zwarte stip of kruis heus wel op en is een wetswijziging niet nodig. Toch stemt de Tweede Kamer in met een wijziging van de Kieswet waarbij in art. 83c, eerste lid, wordt gesteld dat ‘gestemd wordt door een wit stipje in een stemvak voor den naam van de candidaat met potlood rood te maken’. Het rode potlood leidt tot gemengde reacties.                 

Weigert rood te stemmen

Het Nieuwsblad van het Noorden meldt dat een boer in een Overijssels stembureau in 1922 direct bezwaar maakt als hij ziet dat hij met een rood potlood moet stemmen, want ‘hij wilde niet rood stemmen’. Het stembureau zegt hem dat de wet nu eenmaal voorschrijft dat iedereen met rood potlood stemt anders is de stem ongeldig. De boer kan dit niet geloven, volhardt in zijn weigering en stemt met zijn eigen zwarte potlood en brengt daarmee een ongeldige stem uit. De krant Voorwaarts is juist blij met het rode potlood omdat iedereen nu feitelijk rood stemde! Bovendien is dat niet alleen een technische maar ook een zedelijke verbetering; geen sterveling wordt immers meer zwart gemaakt.

Lippenstift?

In 1983 wordt in de Tweede Kamer een discussie gevoerd over het stemmen per brief. Mocht dan bij gebrek aan een rood potlood ook met rode lippenstift of desnoods met afgetapt bloed gestemd worden? Voorlopig brengen we met het oude vertrouwde rode potlood onze stem uit.


www.statengeneraaldigitaal.nl
kranten.kb.nl

Uitgebreid
Zoek in collecties
Zoek in