gahetNA in het Nationaal Archief

Vreemdelingenpas voor 'Tweede Descartes'


Den Haag

Het Nederlandse ministerie van Buitenlandse Zaken krijgt in de jaren ’30 een toenemende stroom aanvragen voor een zogeheten vreemdelingenpaspoort. De ontwikkelingen in Duitsland na de machtsovername door Adolf Hitler dragen daar in niet geringe mate toe bij. Maar ook de burgeroorlog in Spanje zorgt de nodige aanvragen, bijvoorbeeld van filosoof José Ortega y Gasset. Het nieuwe Lees het NA magazine, dat op 6 februari verschijnt, besteedt aandacht aan de vreemdelingenpaspoorten en de bijzondere en soms schrijnende verhalen die in de dossiers te vinden zijn.

Vreemdelingenpas

Mensen die hun oorspronkelijke paspoort waren kwijtgeraakt konden in Nederland een zogeheten vreemdelingenpas aanvragen. Dat kwijtraken moet niet in de meest letterlijke zin worden opgevat. Meestal gaat het om personen aan wie hun oorspronkelijke nationaliteit is ontnomen. Dat kunnen mensen zijn die in het Franse Vreemdelingenlegioen gediend hebben of die in de Spaanse Burgeroorlog hebben meegevochten. Veruit de meeste dossiers (zo’n 80%) hebben echter betrekking op Joden aan wie de Duitse nationaliteit is afgenomen. Een vreemdelingenpas stelt hen in staat om weer te reizen, bijvoorbeeld om Europa te verlaten en naar Latijns Amerika te vertrekken.

Nansenpas

De vreemdelingenpas is feitelijk een opvolger van de zogeheten Nansenpas. Na de Eerste Wereldoorlog voert de Volkenbond deze Nansenpas in voor vluchtelingen die niet meer beschikken over hun oorspronkelijke paspoort of nationaliteit. De pas is genoemd naar ontdekkingsreiziger, wetenschapper en diplomaat Fridtjof Nansen; in 1921 de eerste Hoge Commissaris voor de Vluchtelingen bij de Volkenbond. Veel Russen die na de Eerste Wereldoorlog hun oorspronkelijke paspoort of nationaliteit zijn verloren, maken gebruik van het Nansenpaspoort.

Ortega y Gasset vlucht uit Spanje

Als in Spanje de Burgeroorlog uitbreekt, ziet de filosoof José Ortega y Gasset zich in 1936 genoodzaakt om te vluchten. Zijn politieke stellingname als lid van het dan zittende parlement, maken hem een tegenstander van de opstandelingen/volgelingen van generaal Franco.

Op zijn omzwervingen door Europa komt hij ook even in Leiden terecht. Om dergelijke internationale reizen ook in de toekomst mogelijk te maken, vraagt hij vanuit Leiden een Nederlands vreemdelingenpaspoort aan. Zijn aanvraag wordt van harte ondersteund door prof. Jonkheer mr. W.J.M. van Eysinga, hoogleraar Volkenrecht aan de Universiteit van Leiden.

'Tweede Descartes'

Van Eysinga schrijft op 8 augustus 1937 dat Ortega y Gasset ‘als een tweede Descartes rust voor zijn werk gezocht en gevonden heeft in de schaduw van Endegeest’ (een kasteel in Oegstgeest). Aldaar heeft hij hem ontmoet en hij was diep onder de indruk. Van Eysinga beveelt Ortega y Gasset dan ook ‘warm’ aan om voor een vreemdelingenpaspoort in aanmerking te komen. ‘Als er één eersteklas Spanjaard thans in ballingschap is, dan is het wel Ortega’.

Drie dagen later al gaat er een brief van Buitenlandse Zaken de deur uit, waarin Ortega y Gasset een vreemdelingenpas voor een half jaar toegewezen krijgt. In het dossier zit verder geen correspondentie over verlengingen van dit paspoort. Als Ortega y Gasset uiteindelijk in 1939 naar Argentinië vertrekt, gebruikt hij daarbij dan ook waarschijnlijk een ander reisdocument dan zijn Nederlandse vreemdelingenpas.

Lees het NA magazine 2/2013

In de rubriek Persoonlijke geschiedenis van het nieuwe Lees het NA magazine is nog veel meer te lezen over de Nederlandse vreemdelingenpaspoorten. Daarin staan de verhalen van de Duitse schrijver Klaus Mann (1908-1949), de zoon van de Nobelprijswinnaar Thomas Mann, en de Duitse journalist Erich Kuttner (1887-1942) centraal.

Lees het NA magazine 2/2013 is een onderdeel van het tijdschrift G-Geschiedenis, en ligt vanaf 6 februari in de winkel.

Nationaal Archief

2.05.03 - Archief van het ministerie van Buitenlandse Zaken: A-dossiers, 1815-1940, toegangsnummer 2.05.03, inv.nr. 1227

Op de website www.gahetna.nl is een index beschikbaar waarmee de vreemdelingenpaspoorten 1916-1940 op naam doorzocht kunnen worden. Zie Index Buitenlandse Zaken: Vreemdelingenpaspoorten.

Uitgebreid
Zoek in collecties
Zoek in