Nationaal Archief. Collectie, tentoonstellingen en activiteiten

'Na de bevrijding' over de naoorlogse Bijzondere Rechtspleging


Den Haag

In de 2e aflevering van de NTR-serie Na de bevrijding staat op vrijdag 7 februari de naoorlogse afrekening met ‘foute’ Nederlanders centraal. Voor deze uitzending is gefilmd in het Nationaal Archief, waar het Centraal Archief Bijzondere Rechtspleging bewaard wordt.

Procureur-generaal Dupuis

Voor een van de verhalen uit de aflevering ‘Afrekening’ volgen de makers van de documentaire de heer Dupuis. Hij is vanaf 1945 als procureur-generaal betrokken bij de Bijzondere Rechtspleging in Den Haag. Zijn taak was het om te beoordelen wat er moest gebeuren met personen tegen wie de beschuldiging was geuit dat ze zich tijdens de Tweede Wereldoorlog ‘fout’ hadden gedragen.

De heer Dupuis moest per dossier beslissen wat er met de verdachte diende te gebeuren. Er zijn 3 mogelijkheden:

  1. De verdachte wordt onvoorwaardelijk buiten vervolging gesteld.
  2. De verdachte wordt onder voorwaarden buiten vervolging gesteld. Die voorwaarden konden bestaan uit: het betalen van een boete, het verlies van stemrecht voor een bepaalde tijd, of een tijdelijk verbod om een functie in het leger of als ambtenaar te bekleden.
  3. De zaak wordt doorgestuurd naar de rechter (het tribunaal of het bijzonder gerechtshof).

De hoeveelheid verdachte personen was ontzettend groot. De beambten van de Bijzondere Rechtspleging moesten dan ook heel erg veel werk verzetten. De heer Dupuis vertelt dat hij daarom een deel van zijn werkzaamheden in de trein op de terugreis naar huis deed.

De heer Dupuis is een van weinige nog levende personen die hebben meegewerkt aan de naoorlogse rechtspleging in Nederland. In deze aflevering van Na de bevrijding gaat hij op bezoek bij het Nationaal Archief om te zien hoe het CABR, waaraan hij ook een bijdrage geleverd heeft, nu bewaard wordt.

Bijzondere Rechtspleging

De Bijzondere Rechtspleging wordt in 1945 ingesteld om ‘gedragingen die in strijd waren met de belangen van het Nederlandse volk of afbreuk hadden gedaan aan het verzet tegen de vijand en diens handlangers’ te berechten. Personen die van deze gedragingen verdacht werden, konden een gerechtelijk onderzoek verwachten en daarna een eventuele veroordeling. De Bijzondere Rechtspleging heeft formeel bestaan van 1945 tot en met 1951.

Grootste ‘oorlogsgerelateerde’ archief

Het Centraal Archief Bijzondere Rechtspleging (CABR) bevat circa 450.000 dossiers over vermeende ‘foute’ Nederlanders, en beslaat in totaal een kleine 4 kilometer. Het is daarmee het grootste Nederlandse ‘oorlogsgerelateerde’ archief. Naast gerechtelijke archieven en archieven van het Openbaar Ministerie zijn in het CABR ook archieven van opsporingsorganen te vinden. Al deze archieven werden vanaf 1950 centraal in Den Haag bij het ministerie van Justitie bewaard.

Inzage CABR onder voorwaarden

In 2000 is het CABR naar het Nationaal Archief overgebracht. Om de belangen van nog in leven zijnde personen en hun directe nabestaanden te beschermen, is het archief uitsluitend onder voorwaarden te raadplegen. Het inzien van dossiers uit het CABR voor onderzoek is alleen mogelijk als kan worden aangetoond dat de persoon op wie het desbetreffende dossier betrekking heeft overleden is, of zelf toestemming heeft gegeven voor de raadpleging.

De beperkingen aan de openbaarheid van het CABR blijven tot het jaar 2025 van kracht. Daarna is het hele archief voor iedereen toegankelijk.

Nationaal Archief

Meer informatie over het CABR en hoe inzage te krijgen de dossiers is te vinden in het Infoblad ‘Veroordeelden in het Centraal Archief Bijzondere Rechtspleging’ op deze website.

Bibliotheek

  • Sjoerd Faber & Gretha Donker, Bijzonder gewoon: het Centraal Archief Bijzondere Rechtspleging (1944-2010) en de ‘lichte gevallen’ (Zwolle 2010). Signatuur 416 A 26

Uitzending

Na de bevrijding, aflevering ‘Afrekening’. Vrijdag 7 februari, 21.05 uur, Nederland 2.

Uitgebreid
Zoek in collecties
Zoek in