Nationaal Archief. Collectie, tentoonstellingen en activiteiten

Yad Vashem voor verzetsman Joop Kolkman


Den Haag

Op 17 februari is de Yad Vashem onderscheiding ‘Rechtvaardigen onder de Volken’ postuum toegekend aan Joop Kolkman (1896-1944) tijdens een plechtigheid op het ministerie van Buitenlandse Zaken. Kolkman was tijdens de Tweede Wereldoorlog van 1940-1942 waarnemend vice-consul en directeur van het Office Néerlandais in Perpignan. In het Nationaal Archief zijn de documenten te vinden, waaruit blijkt dat Kolkman veel Joodse vluchtelingen vanuit Zuid-Frankrijk naar het veilige Spanje en Portugal heeft weten te krijgen.

Joseph Willem Kolkman wordt geboren op 1 december 1896 in Den Haag. Aanvankelijk volgt hij een priesteropleiding bij de Jesuiten, maar hij verlaat die orde in 1924. Na nog kort in Leiden rechten te hebben gestudeerd, vertrekt hij naar Parijs om zich aan de journalistiek te wijden.

Collège Néerlandais

Als Nederland wordt bezet door Duitsland op 10 mei 1940, vluchten veel Nederlanders naar Parijs. Daar staat Kolkman de Nederlandse consul-generaal bij. Ook is hij verantwoordelijk voor het zogeheten Collège Néerlandais, waar veel vluchtelingen onderdak krijgen.

Wanneer Frankrijk deels wordt bezet, verplaatsen de Nederlandse vertegenwoordigingen zich in de zomer van 1940 naar het zuiden (Vichy-Frankrijk). Kolkman zet zich als waarnemend vice-consul van Sète en later Perpignan volledig in om zoveel mogelijk Nederlandse vluchtelingen vrij te krijgen en naar Nederland te repatriëren door tussenkomst van het Rode Kruis. Joodse vluchtelingen hebben die mogelijkheid echter niet. De Duitse autoriteiten verbieden het hen om de grenzen van Vichy te passeren op weg naar Nederland. De hulpacties van Kolkman voor gevluchte Nederlanders brengen hem dan ook in contact met het verzet in Perpignan.

Contacten met het verzet

In de loop van 1940 verslechtert de situatie voor buitenlanders in Vichy-Frankrijk en met name voor Joodse vluchtelingen snel.

Op 21 november wordt Kolkman directeur van het Office Néerlandais in Perpignan. Dit instituut is door de Vichy-regering in het leven geroepen ter vervanging van de Nederlandse consulaten, die ze onder druk van de Duitsers moest sluiten. Om zoveel mogelijk Nederlandse Joodse families in en rond Perpignan te huisvesten en de groeiende toestroom van vluchtelingen op te vangen, huurt Kolkman aan het begin van 1941 een groot huis in het dorp Le Soler, het zogeheten 'Maison Mazard'. Ook Nederlanders die Kolkman uit de Franse vluchtelingenkampen heeft weten te halen, vinden onderdak in dit huis. Voor alle bewoners van het 'Maison Mazard' die dat willen, probeert Kolkman een overtocht naar Engeland te regelen. Dat is buitengewoon ingewikkeld en ook zeker gevaarlijk. Gelukkig kan hij gebruik maken van zijn vloeiende taalvaardigheid in het Frans en zijn goede contacten met de plaatselijke bestuurders van Perpignan en Le Soler.

Illegale routes over de Pyreneeën

Later gaat Kolkman zich ook actief bezighouden met het vinden van illegale routes vanuit Frankrijk over de Pyreneeën naar Spanje en Portugal en vandaaruit naar Engeland. Hij probeert daarbij de hulp van de Nederlandse regering in Londen in te roepen en neemt persoonlijk contact op met de zogeheten ‘passeurs’ die de jonge vluchtelingen over de bergen begeleiden.

De Duitsers vallen op 11 november 1942 ook Vichy-Frankrijk binnen. Daarmee lijkt een einde te komen aan Kolkmans ondersteuning van de Nederlandse vluchtelingen. Toch weet hij ook na die tijd nog ongeveer 100 Nederlanders onder te brengen in veilige schuilplaatsen op het Franse platteland, of naar Zwitserland of Spanje te helpen.

Arrestatie

Uiteindelijk proberen ook Joop Kolkman en zijn vrouw Elizabeth Fonkert zelf de Pyreneeën over te vluchten. In het dorp waar ze op hun ‘passeur’ wachten, worden ze echter gearresteerd door een Duitse patrouille omdat ze illegaal de grens over proberen te komen. Tijdens het onderzoek in politiebureau komen allerlei voor Kolkman belastende documenten aan het licht. Hij en zijn vrouw worden overgebracht naar een gevangenis in Toulouse. Elizabeth wordt in de zomer van 1943 bevrijd, maar Kolkman komt in een gevangenkamp in Compiègne terecht. Vandaaruit wordt hij in december 1943 op transport gezet naar concentratiekamp Buchenwald. Als hij in het werkkamp Dora-Nordhausen ziek wordt, wordt hij op 6 februari 1944 met andere zieke gevangenen naar Lublin gestuurd. Die tocht overleeft Kolkman niet.

Yad Vashem

Yad Vashem is opgericht op 19 augustus 1953 als de officiële staatsinstelling van Israël voor het herdenken van de Joodse slachtoffers van de Holocaust en de redders van Joden.
De onderscheiding ‘Rechtvaardige onder de Volken’ is een eretitel die wordt toegekend door Yad Vashem aan niet-Joden die tijdens de Holocaust Joden hebben helpen onderduiken, ontkomen en overleven.

Nationaal Archief

Bibliotheek

  • Sierk Plantinga, ‘Joseph Willem Kolkman (1896-1944) en de Engelandvaarders. De hulp aan Nederlandse vluchtelingen in Vichy-Frankrijk’ in: Oorlogsdocumentatie ’40-’45. Negende Jaarboek van het Rijksinstituut voor Oorlogsdocumentatie (Zutphen 1998), 10-36. Signatuur V 1036
Uitgebreid
Zoek in collecties
Zoek in