gahetNA in the National Archives

Verenigingen (1855 - 1976)

Wat is er digitaal

Hieronder vindt u aanwijzingen hoe u in de studiezaal van het Nationaal Archief in Den Haag onderzoek kunt doen naar het dossier van een vereniging die in de periode 1874-1976 goedkeuring van de statuten heeft aangevraagd. Online zoeken naar een dossier is niet mogelijk.

Voor de vroegste periode ligt het iets anders: er is een database met basisgegevens. Zie verderop in deze onderzoeksgids Erkende verenigingen 1855-1903

Goedgekeurde statuten van verenigingen zijn gepubliceerd in de Nederlandse Staatscourant. Voor de jaargangen 1814-1869 van deze krant gaat u naar Historische kranten online. De statuten van de periode 1855-1869 zijn daarmee online beschikbaar.

Verenigingenregister 1874-1976

Het Nationaal Archief beheert het Verenigingenregister, afkomstig van het ministerie van Justitie. Het register bevat zo’n 80.000 dossiers van verenigingen in Nederland die in de periode maart 1874 - juli 1976 goedkeuring van de statuten hebben aangevraagd, ten einde als rechtspersoon op te kunnen treden. Een vereniging kon – vaak jaren na de oprichting – daartoe overgaan als er bijvoorbeeld financiële transacties aan de orde kwamen zoals de aankoop van een gebouw.

Bij Wet van 22 april 1855 Stb. 32 tot regeling van het recht van vereniging en vergadering kwamen er voorschriften tot stand over de wijze waarop een vereniging opgericht en bestuurd moest worden. Iedereen mocht een vereniging oprichten, er was geen toestemming van of kennisgeving aan de overheid voor nodig. Alleen verenigingen die als rechtspersoon wilden optreden, moesten hun statuten ter goedkeuring aan de Koning(in) voorleggen. De minister van Justitie was met de uitvoering belast. Goedkeuring van de statuten hield automatisch erkenning van de vereniging als rechtspersoon in. Doorgaans werd de vereniging voor de duur van bijna 30 jaar erkend, waarna een verzoek tot verlenging kon worden ingediend. De goedgekeurde statuten werden volledig in de Staatscourant gepubliceerd. Dit geldt ook voor latere wijzigingen van de statuten.

Let op: verenigingen die géén goedkeuring van de statuten hebben aangevraagd, komen dus niet voor in het Verenigingenregister, wat betekent dat er geen dossier is. Er zijn wel dossiers van verenigingen waarvan de aanvraag afgewezen is (kwam weinig voor).

Wat vind ik in een verenigingsdossier 1874 - 1976

Meestal treft u aan:

  • Het verzoekschrift van het verenigingsbestuur om goedkeuring van de statuten, ondertekend door alle bestuursleden
  • Uittreksel uit de notulen van de ledenvergadering waarin besloten is om goedkeuring van de statuten aan te vragen
  • Ambtelijke adviezen
  • Eventuele correspondentie tussen het ministerie en het bestuur van de vereniging
  • Een exemplaar van de ter goedkeuring voorgelegde (handgeschreven) statuten, ondertekend door alle bestuursleden
  • Afschrift van het Koninklijk Besluit waarbij de statuten goedgekeurd zijn, of een verwijzing naar datum en nummer van dit KB.

Tevens bevat het dossier, indien van toepassing, overeenkomstige stukken uit latere jaren met betrekking tot verzoeken om wijziging van de statuten/verzoeken tot verlenging.

Oprichtingsdocument

Gaat het u met name om een oprichtingsdocument? In een verenigingsdossier zult u dit zelden of nooit aantreffen.
Zoals hierboven aangegeven bevatten de dossiers stukken betreffende de goedkeuring van de statuten. Stukken over de oprichting zoals een eventuele oprichtingsakte zijn echter niet te verwachten. Soms werd wel eens een notaris betrokken bij de oprichting, maar in de verenigingsdossiers blijkt daar eigenlijk nooit iets van. Het was overigens ook helemaal niet nodig om een officieel oprichtingsdocument te (laten) opmaken om als vereniging te kunnen functioneren, althans niet in de periode 1855-1976. Dus misschien is een dergelijk document er nooit geweest.
(Een uitzondering hierop is de coöperatieve vereniging.)

In veel gevallen zult u echter wel in het verenigingsdossier de datum van oprichting vermeld zien in de goedgekeurde statuten/wijziging van de statuten, soms ook in het ingediende verzoekschrift.

Let op: de datum van oprichting is niet hetzelfde als de datum waarop het verzoekschrift om goedkeuring van de statuten is ingediend. Daar kunnen zelfs vele jaren tussen zitten

Hoe ga ik te werk

Begin van het onderzoek in de studiezaal: de alfabetische namenklapper 1874-1976

Verenigingsdossiers kunnen worden opgezocht met behulp van een alfabetische klapper op plaatsnaam. Binnen de plaatsnaam zijn de verenigingen op naam gealfabetiseerd en daarbinnen op een of enkele trefwoorden uit de naam van de vereniging. Om een vereniging te kunnen vinden, moet dus bekend zijn

  • waar de vereniging gevestigd was (de zogeheten statutaire vestigingsplaats)
  • bij voorkeur – met name als u zoekt in een grote plaats - ook de naam die de vereniging had ten tijde van de aanvraag om goedkeuring van de statuten (deze naam kan afwijken van de huidige naam)

De alfabetische namenklapper is op microfiches beschikbaar in de studiezaal van het Centraal Bureau voor Genealogie (kast 13, lade 7).

Tweede stap: aanvragen en bekijken van het dossier

Achter de naam van de vereniging in de namenklapper treft u - achter de letters “VER” - een nummer aan. Dit is het dossiernummer van de vereniging. Dit dossiernummer is tevens het inventarisnummer dat, in combinatie met het nummer van de archiefinventaris 2.09.12.01, nodig is om het dossier aan te vragen voor inzage in de studiezaal van het Nationaal Archief.

Let op: het aanvragen van het dossier kan – in verband met de beperkte openbaarheid van het gehele bestand - alleen gedaan worden door de medewerker van de informatiebalie in de studiezaal tijdens uw bezoek.

Zie de beperkte reproductiemogelijkheden.

Wat kan de reden zijn dat de alfabetische namenklapper 1874-1976 geen resultaat geeft?

  • De vereniging heeft nooit goedkeuring van de statuten aangevraagd.
  • De vereniging heeft in de periode 1855 - feb. 1874 goedkeuring van de statuten aangevraagd, zie Erkende verenigingen 1855-1903.
  • De vereniging is opgericht vóór 1855, zie Verenigingen voor 20 mei 1855
  • De vereniging is van na juli 1976, zie Verenigingen van na juli 1976.
  • In theorie is het mogelijk (kleine kans) dat ten tijde van het maken van de alfabetische namenklapper 1874-1976, het desbetreffende dossier tijdelijk niet op zijn plaats was. U kunt als alternatief voor de periode 1905-1956 in de studiezaal raadplegen het archief Ministerie van Justitie, archiefinventaris 2.09.22, eerst de klapper(s) en daarna de index(en) die vermeld worden in inventarisnummers 14448-14499 en 14619-14652 en vervolgens de verbalen waarnaar in de indexen verwezen wordt (inventarisnummers 6701-13863).

Erkende verenigingen 1855-1903

Voor de vroegste periode is onderzoek in de studiezaal niet altijd nodig.
U kunt zoeken in de database Erkende verenigingen, 1855-1903 op Historici.nl

In deze database vindt u van iedere vereniging die koninklijk goedgekeurd is in de periode 1855-1903:

  • datum en nummer van het Koninklijk Besluit waarbij de statuten zijn goedgekeurd
  • datum van publicatie van de statuten in de Staatscourant
  • datum van oprichting (voor zover bekend)

Zie de reproductiemogelijkheden.

De dossiers van de verenigingen, erkend in de periode 1855 t/m februari 1874 zijn opgenomen in het archiefbestand Vennootschappen, archiefinventaris 2.09.46 (let op: vereeniging wordt met dubbel ee gespeld). Het gehele bestand is ingevoerd als beperkt openbaar omdat het doorloopt tot 1945. Inzage in de studiezaal is echter mogelijk: de medewerker van de informatiebalie in de studiezaal kan, tijdens uw bezoek, het inventarisnummer voor u aanvragen.

Let op: de reproductiemogelijkheden zijn zeer beperkt.

Vooronderzoek (tegen kosten) door het Nationaal Archief

U kunt via het contactformulier een verzoek indienen. Vermeldt u in uw verzoek

  • Statutaire plaats van vestiging
  • Naam van de vereniging ten tijde van de aanvraag om goedkeuring van de statuten
  • Om wat voor soort gegeven en/of om wat voor soort document het u gaat (het heeft weinig zin om naar een oprichtingsdocument te vragen)

Let op: reproductiemogelijkheden van het onderzoeksresultaat zijn zeer beperkt.

Gepubliceerde statuten in de Staatscourant

De goedgekeurde statuten van de periode 1855-1869 zijn te bekijken via Historische kranten online. Voor de periode 1870-1976 moet u het voorlopig nog doen met de gedrukte versie van de Nederlandse Staatscourant. U kunt daarvoor, als u de datum van publicatie weet, terecht bij de Koninklijke Bibliotheek www.kb.nl of bij een universiteitsbibliotheek. Weet u het jaar (bij benadering) en gaat het om de periode 1904-1976 dan kost het niet al teveel moeite om de statuten te traceren.

Bent u in de studiezaal van het Nationaal Archief, dan is het mogelijk om de gepubliceerde statuten tijdens uw bezoek aan te vragen, te bekijken en vervolgens te laten scannen.

  • Het Nationaal Archief beschikt over de staatscouranten van de periode 1856-1879 en 1880-1903 waarin de statuten opgenomen respectievelijk bijgebonden zijn (bibliotheekdepot signatuur V 1002).
  • Tevens beschikt het Nationaal Archief over de volledige serie aparte bijvoegsels van de staatscourant met de statuten over de periode 1904-1976 (bibliotheekdepot signatuur V 996).

Het is niet mogelijk om op de website van het Nationaal Archief www.gahetna.nl hiervan scans te bestellen.

Verenigingen van na juli 1976

De invoering van Boek 2 van het Nieuw Burgerlijk Wetboek in 1976 brengt een geheel nieuwe regeling voor verenigingen. Koninklijke goedkeuring van de statuten is niet meer nodig: elke vereniging is automatisch rechtspersoon. Het Verenigingenregister van het Ministerie van Justitie wordt afgesloten. De statuten verschijnen niet meer in de Staatscourant.

Registratie van verenigingen vindt voortaan plaats bij de Kamers van Koophandel. Informeert u aldaar. Soms krijgt u bij de Kamer van Koophandel te horen dat er ook nog een dossier bij het Nationaal Archief aanwezig zou moeten zijn. Het dossiernummer bij de Kamer van Koophandel komt niet overeen met het dossiernummer bij het Nationaal Archief.

Coöperatieve verenigingen (Wet van 17 november 1876 Stb. 227)

Hoewel coöperatieve verenigingen een materiële doelstelling hadden (terwijl de wet van 1855 een hoger doel vereiste), lukte het ze toch vaak om erkenning te krijgen door in hun verzoek om goedkeuring van de statuten, primair een ideële doelstelling te formuleren zoals voorlichting en scholing van de leden. Er zijn daarom dossiers van een aantal coöperatieve verenigingen in het Verenigingenregister.

Bent u in de studiezaal van het Nationaal Archief, dan is het mogelijk om de gepubliceerde notariële oprichtingsakten (bevattende de statuten) van de periode 1877-1976, tijdens uw bezoek, aan te vragen, te bekijken en te laten scannen

 

gepubliceerde notariële oprichtingsakten
periodepublicatie vorm signatuur bibliotheek NA
1877-1903bijgebonden bij de StaatscourantV 1002
1904-1976aparte bijvoegselsV 997

Het is niet mogelijk om op de website van het Nationaal Archief www.gahetna.nl hiervan scans te bestellen.

Verenigingen voor 20 mei 1855

Verenigingen van vóór 20 mei 1855 werden opgericht en beoordeeld naar de wetten waaronder zij tot stand waren gekomen en konden niet erkend worden op basis van de wet van 1855. Zij komen dan ook niet voor in de database Erkende Verenigingen 1855-1903. In het bibliotheekdepot van het Nationaal Archief is onder nummer V269.2 aanwezig het Gidsje Verenigingen- en Stichtingenregistratie van de hand van Jan H. Kompagnie. Hierin is ook enige informatie over verenigingen van vóór 1855 te vinden. Zie ook de inleiding van inventaris 2.09.12.01.

Opheffing van een vereniging

Het Nationaal Archief kan niet zeggen of de vereniging nog steeds bestaat. Is de vereniging opgeheven vóór augustus 1976 dan zou dit vermeld kunnen staan in het verenigingsdossier. Voor de recentere periode dient u te informeren bij de Kamer van Koophandel.

Overig

Beperkte openbaarheid

Het gehele bestand Verenigingsdossiers 1874-1976, archiefinventaris 2.09.12.01, is ingevoerd als beperkt openbaar. Dit is gedaan omdat dossiers, in incidentele gevallen, strafrechtelijke gegevens, jonger dan 75 jaar, met betrekking tot bestuursleden kunnen bevatten.
Dit geldt ook voor de verenigingsdossiers 1855-1874 die onderdeel zijn van de het archiefbestand Vennootschappen dat doorloopt tot 1945, archiefinventaris 2.09.46.

Uit beide bestanden kunnen echter door de medewerker van de informatiebalie in de studiezaal, tijdens uw bezoek, inventarisnummers worden aangevraagd.

Beperkte reproductiemogelijkheden

  • Als gevolg van de beperkte openbaarheid zijn reproducties uit verenigingsdossiers bij het Nationaal Archief niet mogelijk (ook niet als resultaat van betaald onderzoek). Dat geldt zowel voor het gehele dossier, als voor onderdelen uit het dossier. Inzage van de dossiers in de studiezaal is in principe wél mogelijk.
  • Er is vanuit de website van het Nationaal Archief geen mogelijkheid om scans te bestellen van overheidspublicaties zoals Staatscouranten en Bijvoegsels van de Staatscouranten. Hiervoor kunt u terecht bij de Koninklijke Bibliotheek www.kb.nl of bij een universiteitsbibliotheek.
  • Bent u echter in de studiezaal van het Nationaal Archief, dan kunt u overheidspublicaties uit ons bibliotheekdepot aanvragen voor inzage en deze kunt u vervolgens – tijdens uw bezoek - laten scannen. Deze publicaties kunnen niet van te voren gereserveerd worden.

Meestal zal het gaan om reproducties van de goedgekeurde statuten. Hoe komt u aan scans zonder een bezoek te brengen aan de studiezaal van het Nationaal Archief:

  • 1855-1869 Via Historische kranten online kunt u de goedgekeurde statuten bekijken en een print maken. Wilt u scans bestellen dan gaat dit via de Koninklijke Bibliotheek www.kb.nl.
  • 1870-1903 U kunt, met opgave van datum van publicatie in de Staatscourant, scans bestellen bij de Koninklijke Bibliotheek. Zie Erkende verenigingen 1855-1903 voor de staatscourantgegevens.
  • 1904-1976 U kunt, met opgave van 1. de datum van publicatie van de goedgekeurde statuten en 2. de vestigingsplaats, scans bestellen bij de Koninklijke Bibliotheek of bij een universiteitsbibliotheek. Weet u het jaar alleen bij benadering en is het niet een te grote plaats dan is het traceren van de statuten niet al te tijdrovend. Heeft u geen idee, dan kunt u het Nationaal Archief betaald onderzoek laten doen.

Het eigenlijke archief van de vereniging

Een verenigingsdossier zoals hiervoor beschreven is niet hetzelfde als het eigenlijke archief van de vereniging. Als de vereniging nog bestaat zal hun archief aldaar aanwezig zijn. Soms wordt een verenigingsarchief bewaard bij een openbare archiefbewaarplaats. Zie hiervoor www.archieven.nl (de meeste archiefdiensten zijn hierin opgenomen). Maar lang niet alle verenigingsarchieven zijn bewaard gebleven.

Niet het eigenlijke archief van de vereniging maar wel een belangrijk bestand zijn de dossiers van het naoorlogse Nederlandse Beheersinstituut (NBI), aanwezig bij het Nationaal Archief. Onderdeel van het NBI zijn de dossiers op naam van verenigingen en/of van bestuursleden die in 1940-1945 met de bezettende overheid in contact zijn geweest. Het archief NBI is beperkt openbaar: u dient altijd te beginnen met een verzoek per e-mail.

Termen:

Uitgebreid
Zoek in collecties
Zoek in