Nationaal Archief. Collectie, tentoonstellingen en activiteiten

Echtscheidingen uit de periode 1838-1939

Wie bij familieonderzoek stuit op een echtscheiding, zal vaak het naadje van de kous willen weten. Waarom gingen deze voorouders uit elkaar? De archieven van de rechtbank kunnen daarbij helpen. Uit het verzoek om tot scheiding te mogen overgaan en uit de uitspraak van de rechtbank kunnen de verhoudingen tussen het echtpaar soms nauwkeurig worden gereconstrueerd. Het doen van onderzoek in archieven van de rechtbank is echter niet eenvoudig. Deze gids is er om iedereen die een echtscheiding zoekt in de provincie Zuid-Holland in de periode 1838-1939 op weg te helpen.

 

Wie op zoek is naar informatie over een echtscheiding in een andere provincie kan zich richten tot de archiefinstelling in die provincie. Wie een echtscheiding zoekt van ná 1939 kan gebruik maken van de gids: Ik zoek het vonnis van mijn echtscheiding. Voor de periode vóór 1838 is op dit moment nog geen gids aanwezig. Voor dit onderzoek maakt u gebruik van de archieven van de Rechtbanken van Eerste Aanleg en het archief van het Hof van Holland.

 

In deze onderzoeksgids vindt u eerst iets over de geschiedenis van echtscheiding in Nederland en de procedures die daarbij werden gevolgd. Daarna wordt uiteengezet hoe u te werk gaat. Daarbij wordt een onderscheid gemaakt tussen de rechtbanken van Den Haag, Leiden, Dordrecht en Rotterdam.

Geschiedenis van de echtscheiding in Nederland

Scheiding van tafel en bed

Procedure

Hoe ga ik te werk?

Voorbeeld

Literatuur

Geschiedenis van de echtscheiding in Nederland

Tijdens de Franse overheersing door Napoleon, kende Nederland een zeer liberale echtscheidingswet (1811-1813). Wanneer beide partijen toestemming gaven, kon de echtscheiding met een minimum aan formaliteiten worden afgewikkeld. Daarmee werd scheiden in Nederland echter nog niet gebruikelijk. Toen in 1838 de Code Civil werd vervangen door het Burgerlijk Wetboek, werden de mogelijkheden dan ook weer ingeperkt. Er waren 4 gronden op basis waarvan men een echtscheiding kon vragen:

  1. overspel, dat moest worden aangetoond
  2. kwaadwillige verlating, die minstens 5 jaar geduurd moest hebben
  3. veroordeling tot een onterende straf, na het huwelijk uitgesproken
  4. zware mishandeling die geleid had tot zware verwondingen of waarbij het leven in gevaar gebracht was.

In artikel 263 van het Burgerlijk Wetboek stond nog eens nadrukkelijk vermeld dat echtscheiding nimmer plaats kon hebben door 'onderlinge toestemming'. Dat werd pas mogelijk in 1971. Tot die tijd vierde de ‘Grote Leugen’ hoogtij. Een arrest van de Hoge Raad van 23 juni 1883 bepaalde namelijk dat overspel niet langer bewezen hoefde te worden. Een bekentenis was voldoende. Als een van echtgenoten de schuld op zich nam, werd het zo toch mogelijk om te scheiden.

Scheiding van tafel en bed

Wanneer men, vanuit bijvoorbeeld religieus oogpunt, niet wilde overgaan tot echtscheiding, kon men kiezen voor een scheiding van tafel en bed. Dit kon op dezelfde gronden als waarmee tot echtscheiding kon worden overgegaan. Maar ook buitensporigheden, mishandelingen of grove beledigingen konden een reden zijn om te scheiden van tafel en bed. In tegenstelling tot een verzoek om echtscheiding, moesten beide partijen achter het verzoek staan. Wanneer de rechtbank de scheiding van tafel en bed toewees, waren de partijen ontslagen van de verplichting om samen te wonen. Wanneer men vijf jaar van tafel en bed gescheiden was, kon men alsnog overgaan tot echtscheiding

Procedure

Wie wilde scheiden moest bij de arrondissementsrechtbank een rekest indienen om tot scheiden te mogen overgaan. Dit rekest moest altijd worden ingediend bij de rechtbank van het arrondissement waar de woonplaats van de man onder viel. Daarbij werd de trouwakte overlegd. In het rekest zette de eisende partij uiteen op welke gronden hij of zij tot scheiding wilde overgaan. 

Terwijl de zaak in behandeling was, mocht de vrouw de echtelijke woning verlaten. Daarbij mocht ze van haar man een uitkering eisen voor haar levensonderhoud.

Op basis van het rekest, besloot de rechtbank of de vordering tot echtscheiding mocht worden doorgezet. Pas bij de behandeling van de zaak, hoefde het bewijs gepresenteerd te worden. Dat bewijs bestond meestal uit getuigenverklaringen.

Op de rol

Wanneer de rechtbank besloot dat de vordering tot echtscheiding mocht worden doorgezet, kreeg de zaak een rolnummer toegekend en kon de zitting worden voorbereid. Toch kon er ook daarna nog een streep door de rekening komen. Bijvoorbeeld wanneer het overspel niet kon worden aangetoond. Maar ook wanneer na een periode van 5 jaar kwaadwillige verlating de vertrokken echtgenoot besloot terug te keren in de echtelijke woning. Wanneer de rechtbank het mogelijk achtte beide partijen te verzoenen, werd het vonnis 6 maanden aangehouden. Als het in die periode daadwerkelijk tot verzoening kwam, verviel het recht tot echtscheiding over te gaan.

Inschrijving in de burgerlijke stand

Wanneer de rechtbank daadwerkelijk het vonnis tot het ontbinden van het huwelijk had uitgesproken, moest dit vonnis binnen zes maanden worden ingeschreven in de registers van de burgerlijke stand. Pas dan was de echtscheiding officieel. Als dit niet gebeurde, werd het vonnis ongeldig verklaard.

Voogdij en alimentatie

Kinderen bleven veelal bij de partij die de echtscheiding had geëist. De echtgenoot die niet in zijn of haar eigen levensonderhoud kon voorzien, kon alimentatie toegewezen krijgen. Van voogij- en alimentatiezaken kunnen ook rekesten en vonnissen bewaard zijn gebleven.

Hoe ga ik te werk?

Voordat u op zoek gaat in het archief van de rechtbank, gaat u eerst op zoek in de akten van de burgerlijke stand of er inderdaad een scheiding is geweest. Dit wordt vaak vermeld in een kanttekening op de huwelijksakte. Wanneer er een scheidingsakte is opgemaakt, vindt u hierin precies welke rechtbank op welke datum de scheiding is uitgesproken. Let op: de datum in de huwelijksakte is de datum waarop de scheiding is ingeschreven in de burgerlijke stand, niet de datum van het vonnis!

Wanneer u niet weet of er een scheiding is uitgesproken is het onbegonnen werk ernaar te zoeken. Probeer dan ook zoveel mogelijk informatie te vinden in de archieven van de burgerlijke stand. Omdat het rekest om tot scheiding te mogen overgaan, ingediend moest worden in de woonplaats van de man, kunt u ervan uitgaan dat u de echtscheiding kunt vinden in het archief van de rechtbank van het arrondissement waar die woonplaats onder viel.

Een deel van de archieven van de burgerlijke stand van Zuid-Holland is ondergebracht bij het Nationaal Archief, maar ook vaak in regionale of stadsarchieven. Daarnaast staat er al veel online op websites als www.wiewaswie.nl en bij het Haags en Rotterdams gemeentearchief. Hoe u bij het Nationaal Archief onderzoek doet naar archieven van de burgerlijke stand, vindt u in de onderzoeksgids Ik zoek een inschrijving in de burgerlijke stand vanaf 1811. Daarin staat ook waar de archieven van de burgerlijke stand van Zuid Holland te vinden zijn.

Den Haag

Wie op basis van de, in de burgerlijke stand gevonden, akten op zoek wil naar het rekest en het vonnis van de rechtbank Den Haag over de periode 1838-1939, kan zijn zoektocht helaas staken. Bij het bombardement op het Bezuidenhout op 3 maart 1945 zijn de archieven van de rechtbank verloren gegaan. Dat maakt verder onderzoek onmogelijk.

Leiden

De arrondissementsrechtbank Leiden heeft bestaan tot 1877. Na de opheffing ervan werd het archief overgebracht naar de arrondissementsrechtbank van Den Haag. Bij het bombardement op het Bezuidenhout op 3 maart 1945 zijn deze archieven verloren gegaan. Wie op zoek is naar een echtscheiding die in Leiden is uitgesproken, zal zijn zoektocht helaas moeten staken.

Dordrecht

Wie onderzoek doet naar echtscheidingen in het archief van de arrondissementsrechtbank Dordrecht 1838-1939 (3.03.12.01) moet op zoek naar het rekest en naar het vonnis. Hieronder straat voor beide uitgelegd, hoe u ze kunt vinden.

Rekest

De rekesten zijn opgeborgen in zogenaamde echtscheidingsdossiers. In die dossiers bevindt zich niet alleen het rekest, maar ook processen-verbaal van bijvoorbeeld getuigenverhoren en bewijzen van onvermogen. Omdat de dossiers niet nader ontsloten zijn, kunt u niet zoeken op de naam van de partijen.

Gelukkig was het aantal echtscheidingen in deze periode nog beperkt. U vindt de dossiers van echtscheidingen in de inventarisnummers 1037-1062. De dossiers betreffende scheiding van tafel en bed zijn te vinden in de inventarisnummers 1026-1028 en 1030-1036.

In inventarisnummer 1025 bevinden zich nog een zeer klein aantal dossiers betreffende scheiding van goederen. Wanneer u een echtscheiding onderzoekt waarbij dit aan de orde was, kunt u in dit inventarisnummer nazoeken of er nog iets van deze scheiding te vinden is. Het gaat dan vaak om zaken waarbij de ene echtgenoot de ander betichte van verspilling.

Vonnis

Wie op basis van een de echtscheidingakte weet op welke datum het vonnis is uitgesproken, kan dat vonnis snel vinden in de serie audiëntiebladen. Deze bevinden zich in de inventarisnummers 417-549. Deze serie is op datum ontsloten. U zoekt de juiste datum op en bladert door de audiëntiebladen tot u het juiste vonnis hebt gevonden.

Wie de datum niet precies weet, zal door de rolregisters moeten bladeren, op zoek naar de juiste inschrijving. De zaken werden hierin per jaar op nummer ingeschreven. Voor dit klusje heeft u wel wat geduld nodig. Wanneer u de zaak vindt, kunt u met de data waarop de zaak heeft gediend en de datum van het vonnis verder zoeken in de audiëntiebladen. Controleer altijd alle data. De rolregisters bevinden zich in de inventarisnummers 385-413.

Hulpmiddelen bij het zoeken

Over de periode 1925-1938 zijn er alfabetische klappers opgemaakt. Deze bevinden zich in de inventarisnummers 415 en 416. U kunt hierin per jaar, op alfabet zoeken. Let wel op, er is alleen gerangschikt op de eerste letter van de achternaam. Verder staan de namen op de volgorde waarin hun zaken werden aangediend.

In inventarisnummer 414 bevindt zich nog een serie rolkaarten over de periode 1930-1939. Deze is echter verre van compleet. De rolkaarten zijn geordend op de datum waarop de zaak werd ingeschreven. Mocht u de juiste rolkaart vinden, verwijst deze naar het rolnummer. Met dit rolnummer kunt u zoeken in de procesdossiers, de inventarisnummers 618-766. Deze zijn bijgehouden van 1919-1939, maar zijn niet volledig. In de procesdossiers bevinden zich naast vonnissen, ook andere stukken betreffende het gevoerde proces.

Overige stukken betreffende echtscheiding

Wanneer u een zaak uit de periode 1909-1929 niet vindt in de audiëntiebladen of de procesdossiers, kunt u nog zoeken in de Conclusies van verschillende aard. Hierin zijn allerlei uitspraken in burgerlijke zaken op datum opgeborgen. U vindt de conclusies in de inventarisnummers 550-583.

Tenslotte zijn er over de periode 1919-1939, met hiaten, nog procesdossiers bewaard gebleven. Deze zijn ontsloten op rolnummer. In deze procesdossiers kunnen zich ook nog vonnissen bevinden.

Rotterdam

Wie onderzoek doet naar echtscheidingen in het archief van de arrondissementsrechtbank Rotterdam 1838-1939 (3.03.17.01) moet op zoek naar het rekest en naar het vonnis. Hieronder straat voor beide uitgelegd, hoe u ze kunt vinden. 

Rekest

De meeste informatie over een echtscheiding is te vinden in het rekest. Hierin geeft de eiser immers aan waarom hij of zij tot scheiding wil overgaan. In het archief van de rechtbank Rotterdam zijn alle rekesten met de genomen beschikking, ondergebracht in de inventarisnummers 2480-2850.

Om erin te zoeken, kunt u voor de periode 1838-1859 gebruik maken van de registers van inschrijving van rekesten in de inventarisnummers 2439-2442. Voor de periode 1857-1940 zijn dat de rolregisters van rekestzaken in de inventarisnummers 2443-2469. Voor de periode 1930-1939 zijn er alfabetische rolkaarten aangelegd. Deze zijn te vinden in de inventarisnummers 2470-2479.

Voor alimentatie, voogdij en ouderlijke macht zijn er aparte serie rekestdossiers aangelegd. De rekesten betreffende alimentatie vindt u in de inventarisnummer 2854-2887, en betreffende voogdij en ouderlijke macht in de inventarisnummers 2891-2932.

Vonnis

Wie op basis van een de echtscheidingakte weet op welke datum het vonnis is uitgesproken, kan dat vonnis snel vinden in de serie audiëntiebladen. Deze bevinden zich in de inventarisnummers 1214-1567 en 1958-1982. Deze serie is op datum ontsloten. U zoekt de juiste datum op en bladert door de audiëntiebladen tot u het juiste vonnis hebt gevonden.

Wie de datum niet weet, kan beginnen in de klappers op de rolregisters op de burgerlijke en handelszaken in de inventarisnummers 1189-1196. Hierin kunt u op naam zoeken. Helaas lopen deze klappers alleen over de periode 1890-1933. Wie een vonnis van vóór 1890 zoekt, of van ná 1933, kan hier geen gebruik van maken.
De klapper levert u het rolnummer op. Met dat rolnummer kunt u in de rolregisters in inventarisnummers 1089-1156 op zoek naar de datum waarop de zaak heeft gediend. Met die datum kunt u zoeken in de audiëntiebladen. Het is mogelijk dat de zaak is verzet of later nogmaals heeft gediend. U zult dan doorverwijzingen vinden.

Wanneer u geen gebruik kunt maken van de klappers, maar wel ongeveer weet wanneer de zaak heeft voor de rechtbank heeft gediend, kunt u proberen de zaak in de rolregisters te vinden. De zaken werden per jaar op nummer ingeschreven. Voor dit klusje heeft u wel wat geduld nodig. Wanneer u de zaak vindt, kunt u met de datum verder zoeken in de audiëntiebladen. 


Voorbeeld

In de digitale stamboom van het Gemeentearchief Rotterdam heeft u ontdekt dat uw voorouders Anna Maria de Winter en Johan Peter Joseph Thiel in 1845 in Delfshaven met elkaar getrouwd zijn en in 1849 gescheiden. De echtscheiding is niet aangetekend in de huwelijksakte, maar wel te vinden op de gezinskaart. Als datum van de echtscheiding wordt 4 oktober 1849 vermeld. U kunt er vanuit gaan dat dit de datum is waarop de scheiding in de registers van de burgerlijke stand is ingeschreven. Het is niet de datum van het vonnis. Een echtscheidingsakte is niet aanwezig.

Omdat de woonplaats van uw voorouders Rotterdam was, zal de echtscheiding zijn uitgesproken door de arrondissementsrechtbank van Rotterdam. Het vonnis zal op z'n vroegst uitgesproken zijn op 4 februari 1848. Het vonnis moest immers binnen zes maanden worden ingeschreven in de burgerlijke stand. Het rekest kan al een jaar eerder of nog langer geleden zijn ingediend.

Rekest

U zoekt eerst de archiefinventaris van het archief van de rechtbank Rotterdam 1838-1939 (3.03.17.01) op. Om het rekest te vinden maakt u eerst gebruik van de registers van inschrijving van rekesten (inventarisnummers 2439-2442). Het verdient aanbeveling om vanaf 1849 terug te werken. Het is zonde om te beginnen in januari 1848, om er later achter te komen dat het rekest in december 1847 was ingediend. U vindt de registers in de inventarisnummers 2441 en 2442.

In inventarisnummer 2441 vindt u op 20 november 1848 het rekest van Anna Maria de Winter met het rekestnummer 397. Het rekest is op 4 december 1848 geaccordeerd. Met die laatste datum kunt u het rekest vinden. De rekesten uit de maand december 1848 bevinden zich in inventarisnummer 2501. In het rekest leest u dat Anna de scheiding heeft aangevraagd omdat Johan al geruime tijd in overspelige gemeenschap leeft met een andere vrouw.

Vonnis

Omdat deze zaak speelde vóór 1890, kunt u helaas geen gebruik maken van de klappers op de rolregisters. Er zit niets anders op dan de rolregisters door te nemen. U begint achterin 1848 in inventarisnummer 1093. Bladerend in het volgende inventarisnummer treft u in 1849 onder rolnummer 2617 de inschrijving van deze zaak aan. Alle stukken die sinds het rekest zijn ingediend, staan op datum in het rolregister ingeschreven. De belangrijkste datum is de datum waarop het vonnis definitief is uitgesproken. Dat was op 29 juni 1849. 

Met deze datum vraagt u de audiëntiebladen van 1849 naam: inventarisnummer 1225. U bladert naar de zitting van 29 juni en vervolgens naar rolnummer 2617. Daar vindt u het vonnis. Omdat er voldoende bewijs is gevonden voor overspel, geleverd door twee getuigen in een gesloten rechtzitting op 30 april, spreekt de rechtbank echtscheiding uit. Op de datum van 30 april is helaas geen verslag van de gesloten zitting bewaard gebleven. Wat de getuigen hebben verklaard, zal helaas dan ook een mysterie blijven.

Literatuur

  • Faber, Sjoerd, 'Onderzoek naar echtscheidingen in de negentiende en twintigste eeuw: mogelijkheden en gevaren', in: Jaarboek van het Centraal Bureau voor Genealogie 55 (Den Haag 2001) 

Termen:

Uitgebreid
Zoek in collecties
Zoek in