Nationaal Archief. Collectie, tentoonstellingen en activiteiten

Scheepswrakken (16e-18e eeuw)

Vanaf het einde van de 16e eeuw breidden de Nederlanders hun handelsgebied uit naar gebieden in Azië, Afrika en Brazilië. De lucratieve specerijenhandel was aanvankelijk het belangrijkste motief. De Republiek speelde handig in op steeds groter groeiende vraag naar specerijen in Europa. Er werden forse investeringen gedaan in de expedities naar het verre Indië. Zo werden er op de VOC-werven in Amsterdam ruim 1700 Oost-Indiëvaarders gebouwd, waarmee circa 8000 tochten naar en in de Oost werden gemaakt. Dit waren lange en gevaarlijke zeereizen. Door oorzaken als storm en vijandelijke aanvallen haalden veel van deze schepen nooit hun eindbestemming en zonken naar de bodem van de verschillende oceanen. Een aantal van deze scheepswrakken ligt daar nog steeds, als stille getuigen van het Nederlandse handelsverleden.

In de verschillende collecties van het Nationaal Archief zijn de bewijzen van dit roemruchte verleden terug te vinden. Als u op zoek bent naar informatie over de vergane schepen van de Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC), West-Indische Compagnie (WIC) of Admiraliteit, dan kunt u diverse archieven raadplegen. De belangrijkste archieven zijn de archieven van de VOC (nummer archieftoegang 1.04.02), de WIC (1.05.01.01 en 1.05.01.02), de Admiraliteitscolleges (1.01.46) en de Staten-Generaal (1.01.02).

Hoe ga ik te werk?

Informatie over de VOC

Bij het onderzoek naar het wrak van een VOC-schip begint u uw onderzoek bij de website Dutch Asiatic Shipping (DAS).
Hier treft u kerngegevens aan over alle reizen van de VOC, zoals de naam van het schip, naam van de schipper, tonnage, jaar en werf van de bouw van het schip, datums van vertrek, tussenstop en aankomst en de omvang van de bemanning.
Voor verdere informatie over het scheepspersoneel kunt u zoeken in de database van de VOC-opvarenden. Hier kunt u met de keuze ‘schip vergaan’ als reden van het einde van het dienstverband zoeken op vergane schepen. Zie hiervoor ook de onderzoeksgids ‘Ik zoek een opvarende van de VOC’.

Archieven over de VOC

Naast de bovengenoemde archieven zijn er ook diverse particuliere archieven, zoals die van individuele bewindhebbers, die voor uw onderzoek nuttige informatie kunnen bevatten.

Archieven over de WIC

Als u onderzoek doet naar een schip van de WIC kunt u zoeken in verschillende archieven. Bij het archief van de Oude WIC dient u er wel rekening mee te houden dat dit archief niet compleet bewaard is gebleven.

Archieven over de Admiraliteit

Als u onderzoek gaat doen naar schepen van de Admiraliteit, kunt u uw onderzoek starten in de volgende archieven:

Evenals bij het onderzoek naar een VOC-schip het geval was, kunt u voor aanvullende informatie ook zoeken in de diverse particuliere archieven van individuele bewindhebbers.

Cartografisch materiaal

Het Nationaal Archief bezit een groot aantal zeekaarten, waarvan een deel inmiddels in digitale vorm is terug te vinden in de Kaartencollectie van het Nationaal Archief.
Bijna 2400 land- en zeekaarten kaarten zijn gescand voor de Grote Atlas van de Verenigde Oost-Indische Compagnie en de Grote Atlas van de West-indische Compagnie, die samen negen delen omvatten. De in deze facsimilé-atlassen opgenomen kaarten zijn niet alleen afkomstig uit de collectie van het Nationaal Archief, maar ook uit die van diverse instellingen in binnen- en buitenland. Het Nationaal Archief werkt eraan alle scans die uit de eigen kaartencollecties voor de Grote Atlassen zijn gemaakt beschikbaar te stellen op gahetNA. De scans voor de eerste twee delen van de Grote Atlas van de Oost-Indische Compagnie zijn momenteel al te raadplegen in de Kaartencollectie van het Nationaal Archief.

In de digitale catalogus van de Atlas of Mutual Heritage vindt u afbeeldingen en informatie over de Nederlandse kolonies van de VOC en de WIC.

Voorbeeld

U zoekt informatie over het Admiraliteitsschip De Utrecht. De database MACHU (Managing Cultural Heritage Underwater) is een database, waarin informatie is te vinden over de vindplaats, het type schip en de geschiedenis van het schip. MACHU geeft een verwijzing naar en enige achtergrondinformatie over het schip De Utrecht. U leest hier bijvoorbeeld wanneer en waar het schip ten onder is gegaan.

Als u met deze informatie vervolgens verder zoekt in bijvoorbeeld het archief van de Staten-Generaal, dan treft u een journaal aan van Joost van Coulster, kapitein op het schip Gelderlandt, waarin hij verslag doet van zijn reis naar Brazilië en de terugreis van 26 december 1647 t/m 9 april 1650. Hierin vindt u gegevens over de gevechtshandelingen en het in de lucht vliegen van het schip De Utrecht.

Om deze informatie te zien, vraagt u aan met de computer:

  • Archiefinventaris 1.01.02
  • Inventarisnummer 9319

Zodra het stuk aan u is overhandigd zoekt u folionummer (paginanummer) 9 en 10 op en vindt u daar de informatie.

Andere bronnen

Voor meer informatie over scheepswrakken verwijzen wij u graag naar de volgende boeken en websites:

Literatuur

  • Diebels, P.G.M., Op Papier Vergaan, Onderzoek naar Vergane Schepen in de Archieven van de VOC (Nederlands Archievenblad, september 1991)
  • Diebels, P.G.M. en Meeter, J., Scanstudy on wrecks of the Dutch East India Company (VOC), Ede 1995
  • Parthesius, R., Dutch Ships in Tropical Waters. The development of the Dutch East India Company (VOC) shipping network in Asia 1595-1660, Amsterdam 2007

Websites

  • DAS (Dutch Asiatic Shipping)
  • MACHU (Managing Cultural Heritage Underwater)
    Op deze site treft u een database aan, waarin informatie over bijvoorbeeld de vindplaats, het type en de geschiedenis van het schip is te vinden.
  • WIS (Wrecks in Situ)
    WIS is een database, opgesteld door het Maritiem Programma Nederland van de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed (RCE), met verhalen over scheepswrakken en vindplaatsen onder water.
  • VOC-site
    Dit betreft een databank met gegevens over ongeveer 2000 VOC schepen. Het bevat onder meer beschrijvingen van vergane schepen en de reizen die deze schepen hebben gemaakt.

Meer informatie?

Het programma Gemeenschappelijk Cultureel Erfgoed van het Nationaal Archief heeft een uitgebreide gids voor het zoeken naar informatie over scheepswrakken opgesteld.
Lees meer in deze Wrakkenwijzer.

Termen:

Uitgebreid
Zoek in collecties
Zoek in