gahetNA in het Nationaal Archief

Ministerie van Buitenlandse Zaken

Het Nationaal Archief beheert veel archieven die afkomstig zijn van het ministerie van Buitenlandse Zaken. Wanneer u op zoek bent naar stukken uit het archief van Ministerie van Buitenlandse Zaken, zoals ratificaties van verdragen, stukken over de Volkenbond of stukken van ambassades of gezantschappen, is het soms lastig om uit te maken welk archief van het ministerie u daarvoor nodig heeft. Deze onderzoeksgids dient als eerste oriëntatie voor de onderzoeker en is geen volledig overzicht van alle archieven van het ministerie van Buitenlandse Zaken. U kunt de genoemde toegangen bekijken via de archiefinventarissen op deze website. Voor een overzicht van alle archieven van het ministerie van Buitenlandse Zaken kunt u in de studiezaal het numerieke overzicht van archiefblokken (rubriek 2.05) raadplegen.

Deze onderzoeksgids is opgedeeld in vier delen:

  1. Het departement
  2. Gezantschappen, ambassades, permanente vertegenwoordigingen en consulaten
  3. Commissies, delegaties naar internationale conferenties e.d.
  4. Overzicht van relevante literatuur

1. Het departement

In dit hoofdstuk vindt u meer informatie over de archieven van het departement van Buitenlandse Zaken. Deze archieven zijn in te delen in vier periodes:

  1. Periode 1813-1871
  2. Periode 1871-1940
  3. Periode 1940-1945
  4. Periode 1945-1974

Periode 1813-1871:

  • Toegang 2.05.01 bevat de beschrijving van het departementsarchief. Dit archief wordt gekenmerkt door een chronologische ordening van de stukken. Deze zijn terug te vinden met behulp van een eigentijdse klapper en index (verbaalstelsel). Omdat dit archiefsysteem in de loop der jaren niet goed bleek te voldoen, ging men langzamerhand over op een dossierstelsel. Zo is bijvoorbeeld de politieke rapportage, de berichtgeving door gezanten en consuls uit het land waarin zij geaccrediteerd zijn, van 1813 tot 1852 chronologisch in het archief opgeborgen en vanaf 1853 in een aparte serie binnen deze toegang opgeborgen: zie de inventarisnummers 2769-2833. In het archief Kabinet des Konings 1813-1840 bevinden zich een groot aantal kopierapporten uit de vroege periode op land bijeengebracht: zie toegang 2.02.01, inventarisnummers 6251-6352.
  • De verdragen en ratificaties zijn in een aparte serie ondergebracht. Toegang 2.05.01 betreft traktaten over de periode 1813-1870 (inventarisnummers 782-787, 1781-1783, 3249-3258; traktaatnummers 1-399). Een lijst van deze traktaten bevindt zich in  inventarisnummer 3580. Toegang 2.05.02 geeft een overzicht van de ratificaties, de plechtige bezegelingen van verdragen, na de verkregen goedkeuring van het Staatshoofd of het  Parlement, van 1813 tot 1940.

Periode 1871-1940:

Vanaf 1871 werd het dossierstelsel in volle omvang in gebruik genomen. De verschillende dossiers zijn geordend naar inhoud (onderwerpsdossiers); ieder onderwerp kreeg een eigen nummer. De onderzoeker moet er rekening mee houden dat in de meidagen van 1940 nogal wat dossiers met name uit de periode 1933-1940 zijn vernietigd. Er zijn verschillende series dossiers naar soorten bemoeienis van het departement tot stand gekomen:

  • A-dossiers: toegang 2.05.03. De voormalige toegangen 2.05.21 (dossier A-250 Eerste Wereldoorlog) en 2.05.23 (dossier A-194 Volkenbondsaangelegenheden) zijn toegevoegd aan deze toegang.  De serie A-dossiers bevat met name politiekbeleidsmatige stukken en betreft de periode 1871-1940.
  • B-dossiers: toegang 2.05.38. Deze serie bevat met name dossiers over consulaire en handelsaangelegenheden van 1871 tot aan 1919. De dossiers over consulaire aangelegenheden lopen door tot aan 1940; zij bevatten ook stukken betreffende extra-territorialiteit en Burgerlijke Stand. De dossiers met betrekking tot handelsaangelegenheden moeten vanaf 1919 gezocht worden in de DEZ-dossiers (zie hierna). De vorming van deze dossiers begint al rond 1853; zie daarvoor toegang 2.05.01. De registers van de zogenaamde Consulaire Burgerlijke Stand 1864-1950 zijn te vinden in toegang 2.05.06.
  • DEZ-dossiers: toegang 2.05.37. Deze serie, afkomstig van de Directie Economische Zaken, begint in 1919 en bevat met name dossiers betreffende handelsaangelegenheden. Het is een voortzetting van de dossiers over handelsaangelegenheden uit de serie B-dossiers (toegang 2.05.38). In 1933 verwierf het ministerie van Handel en Nijverheid het primaat over de buitenlandse handelspolitiek; de informatiewaarde van de DEZ-dossiers neemt dan af. Voor onderzoek vanaf die periode is het nuttig om ook het archief van dat ministerie op dit onderwerp te raadplegen: toegang 2.06.001.
  • Kabinets- en Protocoldossiers: toegangen 2.05.18 en 2.05.19. 2.05.18 is een serie dossiers over allerlei onderwerpen, zoals personeel, protocollaire zaken en politiekbeleidsmatige beleidsterreinen. In 2.05.19 vindt u de politieke rapportages: berichten van gezanten en consuls over aangelegenheden in het land waarin zij zijn geaccrediteerd. Vanaf 1853 werd de politieke rapportage apart opgeborgen. De rapportages uit de periode 1853-1870 vindt u in toegang 2.05.01, inventarisnummers 2769-2833. Een aanvulling op de kabinets- en protocoldossiers vormt het werkarchief van minister jhr. mr H.A. van Karnebeek (1918-1927): toegang 2.05.25.
  • De verdragen en ratificaties zijn in aparte series ondergebracht. Toegang 2.05.08 betreft de traktaten voor de periode 1871-1940 (traktaatnummers 400-1259).  Lijsten hiervan bevinden zich in toegang 2.05.18, doos 497, inventarisnummers 632-635.  De stukken die geleid hebben tot het sluiten van een verdrag zijn te vinden in de hierboven genoemde beleidsdossiers van het departementsarchief. Toegang 2.05.02 geeft een overzicht van de ratificaties, de plechtige bezegelingen van verdragen, na de verkregen goedkeuring van het Staatshoofd of het  Parlement, van 1813 tot 1940.

Periode 1940-1945

  • Toegang 2.05.80 bevat de beschrijving van het archief van het departement in ballingschap in Londen. Deze inventaris bevat ook enkele “werk-archieven” van ambtenaren van het departement uit die tijd, zoals van W.F.L. graaf van Bylandt. Ook het archief van de  Regeringsvoorlichtingsdienst is in deze inventaris opgenomen.
  • Het “Eerste Haags Archief” 1940-1942 bevat dossiers van het Haagse departement van Buitenlandse Zaken vanaf de Duitse bezetting tot aan zijn officiële opheffing op 11 juni 1942: toegang 2.05.84. C.J.M. Schaepman was tot aan die opheffing daar werkzaam als hoofd van de afdeling Consulaire en Handelszaken; Schaepman verhuisde toen met zijn taken naar het departement van Handel, Nijverheid en Scheepvaart. Zijn schriftelijke neerslag uit die periode, waaronder zijn manuscript-memoires, is te vinden in toegang 2.05.48.05.
  • De in 1946 ingestelde Commissie-Cleveringa heeft onderzoek gedaan naar het gedrag van een aantal diplomatieke en consulaire ambtenaren tijdens de oorlog. Het archief van de Commissie-Cleveringa 1946-1950 bevat een viertal uitgebreide rapporten: over B.Ph. baron van Harinxma thoe Slooten, vertegenwoordiger te Lissabon van de regeringscommissaris voor de vluchtelingen in Londen, en over Nederlandse diplomatieke en consulaire ambtenaren in Zwitserland, Spanje en Portugal, en Frankrijk (toegang 2.05.48.02). Zowel voor de periode van de Tweede Wereldoorlog als daarna is het privé-archief van mr E.N. van Kleffens van belang (toegang 2.05.86).

Periode 1945-1974

  • Voor de overgangsperiode meteen na de bevrijding is niet alleen het Londens Archief nog van belang, maar ook het “Tweede Haags Archief” (1945) dat in Den Haag gevormd werd ná de bevrijding en vóór dat het departement weer uit Londen was teruggekeerd: toegang 2.05.87.
  • Toegang 2.05.117 beschrijft het omvangrijke departementsarchief over de periode 1945-1954, ook wel het ‘Code-archief’ genoemd omdat de dossiers volgens een vastgestelde decimale code naar onderwerp werden opgeborgen.
  • Er is een aparte inventaris van het archief van de Directie Buitenlandse Dienst 1945-1954: toegang 2.05.51.
  • De internationale implicaties van de Indonesische revolutie leidden tot het tijdelijk bestaan van de Directie Verre Oosten te Batavia 1947-1950: toegang 2.05.52.
  • De documenten betreffende de Europese Defensie Gemeenschap 1950-1955 zijn beschreven in toegang 2.05.331.
  • De ‘code-archieven’ van het departement  voor de periode 1955-1964 worden beschreven in toegang 2.05.118, en voor de periode 1965-1974 in toegang 2.05.313.
  • Belangrijke toevoegingen aan het departementsarchief zijn het zg. Bewindsliedenarchief 1952-1998 waarin ondermeer dossiers van de ministers en staatssecretarissen  Beyen, Brinkhorst, Van den Broek, Kooijmans en Pronk (toegang 2.05.81) en de privé-archieven van de ministers J.W. Beyen (toegang 2.21.408), J.M.A.H. Luns (toegang 2.21.351), W.K.N. Schmelzer (toegang 2.21.383).

2. Gezantschappen, ambassades, permanente vertegenwoordigingen en consulaten

Het Nationaal Archief beheert een grote hoeveelheid archieven van gezantschappen, ambassades, permanente vertegenwoordigingen en consulaten uit de periode van de negentiende en twintigste eeuw. De archiefzorg op de verschillende posten was niet altijd zo professioneel als bij het departement. Veelal waren consulaten bezet door honoraire consuls voor wie het werk een eervolle bijbaan was. Dat betekent voor de onderzoeker dat er veel archiefmateriaal kan ontbreken.
Zie voor een recent overzicht van bij het Nationaal Archief aanwezige archieven van diplomatieke en consulaire posten na 1813 de lijst bij de informatiebalie in de studiezaal.

3. Commissies, delegaties naar internationale conferenties e.d.

De archieven van commissies en delegaties zijn afzonderlijk bijgehouden en aan het Nationaal Archief overgebracht. Wanneer u een commissie zoekt, zoals bijvoorbeeld van grensscheidingscommissies, de Commissie van Advies voor Volkenrechtelijke Vraagstukken 1920-1940 (toegang 2.05.40), of een delegatie, zoals de Nederlandse delegatie naar de conferentie van Washington in 1921-1922 (toegang 2.05.32.20), kunt u op naam van de commissie of delegatie zoeken in het archievenoverzicht op www.gahetna.nl.

4. Literatuur

De hieronder volgende literatuurlijst is bedoeld als eerste oriëntatie.

  • F.J.M. Otten, Gids voor de archieven van de ministeries en de Hoge Colleges van Staat 1813-1940, Instituut voor Nederlandse Geschiedenis 2004 (Buitenlandse Zaken: pagina’s 195-216).
  • P.J. Drooglever, M.J.B. Schouten, Mona Lohanda, Guide to the archives on relations between the Netherlands and Indonesia 1945-1963, Instituut voor Nederlandse Geschiedenis  1999.
  • Documenten betreffende de buitenlandse politiek van Nederland, uitgegeven door de Rijkscommissie voor Vaderlandse Geschiedenis (later: Instituut voor Nederlandse Geschiedenis) in de serie Rijks Geschiedkundige Publicatiën (De delen over de periode 1870-1918 zijn getiteld: Bescheiden betreffende etc).
    De delen lopen over de jaren: 1848, 1871-1925, 1931-1935, 1940-1945.
  • Nederlandse ontwikkelingssamenwerking. Bronnenuitgave, 6 delen, 1945-1989 Rijks Geschiedkundige Publicatiën, Kleine Serie, uitgegeven door het Instituut voor Nederlandse Geschiedenis, Den Haag 2002-2009. Op de website van het Instituut voor Nederlandse Geschiedenis  (www.inghist.nl)  zijn diverse bronnenuitgaven of onderdelen daarvan gedigitaliseerd  te vinden.
  • E.G. Lageman, Recueil des Traités et Conventions conclus par le Royaume des Pays-Bas avec les puissances étrangères depuis 1813 jusqu’à nos jours, Den Haag 1858-1926, 20 delen).
  • A.M. Stuyt, Repertorium van door Nederland tussen 1813 en 1950 gesloten verdragen, 's-Gravenhage 1953, geeft een goed overzicht van de gesloten verdragen, de publicatie in het Staatsblad en de eventuele behandeling in de Staten-Generaal. Zie  voor recente verdragen (vanaf 1995) de website van het ministerie van Buitenlandse Zaken:  www.minbuza.nl/verdragen/

 

  • H.F.R. Hubrecht, Het Nederlandsch Consulaatwezen, Amsterdam 1899.
  • A.M. Joekes, Schets van de bevoegdheden der Nederlandsche consuls, Leiden 1911.
  • L. Spanjaard, Nederlandse diplomatieke en andere bescherming in den vreemde 1795-1914, Amsterdam 1923.
  • M.W. Jurriaanse, De Nederlandse Ministers van Buitenlandse Zaken 1813-1900, 's-Gravenhage 1974.
  • C.B. Wels, Aloofness and Neutrality. Studies on Dutch Foreign Relations and Policy-making institutions, Utrecht 1982.
  • C.B. Wels, Bronnen voor de geschiedenis van de buitenlandse politiek van Nederland vanaf 1795, Werkgroep geschiedenis van de Nederlandse buitenlandse betrekkingen, 1983.
  • A.F. Manning, De buitenlandse politiek en internationale positie, in: P. Luykx en N. Bootsma (red), De laatste tijd. Geschiedschrijving over Nederland in de 20e eeuw, Utrecht 1987 (Aula paperback).
  • D. Hellema, B. Zeeman, B. van der Zwan (red), De Nederlandse ministers van Buitenlandse Zaken in de twintigste eeuw, ‘s-Gravenhage 1999 (Vijfde jaarboek voor de geschiedenis van de Nederlandse buitenlandse politiek in de twintigste eeuw).
  • Bert van der Zwan, Bob de Graaff, Duco Hellema (red), In dienst van Buitenlandse Zaken; achttien portretten van ambtenaren en diplomaten in de twintigste eeuw, Amsterdam 2008.
  • F.G. Moquette, Van BEP tot BEB. De aanpassing van de bestuurlijke structuren aan de ontwikkelingen van de buitenlandse economische betrekkingen sinds 1795, Leiden 1993.

 

  • A.E. Kersten, Buitenlandse Zaken in Ballingschap 1940-1945; institutionele aspecten van het buitenlands beleid in een stroomversnelling, Alphen aan de Rijn 1981.
  • Bert van der Zwan, Albert Kersten, Ton van Zeeland (red), Het Londens Archief. Het Ministerie van Buitenlandse Zaken tijdens de Tweede Wereldoorlog, Amsterdam 2003.
  • M. van Faassen, Toegankelijker dan gedacht. De rapporten van de ‘Commissie tot onderzoek naar de houding van Nederlandse diplomatieke en consulaire ambtenaren tegenover Nederlandse uitgewekenen’ (De Commissie-Cleveringa), in: Vierde Jaarboek voor de geschiedenis van de Nederlandse buitenlandse politiek in de twintigste eeuw, Den Haag 1998, pp 121-127.
  • W.F. Renaud, De toestand van het archiefmateriaal van het Ministerie van Buitenlandse Zaken over de periode 1931-1940, en de mogelijkheden voor reconstructie, in: Bijdragen en Mededelingen betreffende de Geschiedenis der Nederlanden, 90 (1975), pp. 479-484.

 

  • Organisatie en reorganisatie van het Departement van Buitenlandse Zaken, 's-Gravenhage 1950.
  • J.A. Nekkers en P.A.M. Malcontent (red.), De geschiedenis van vijftig jaar ontwikkelingssamenwerking 1949-1999, Den Haag 1999.
  • A.G. Harryvan, J. van der Harst en S. van Voorst (red), Voor Nederland en Europa: politici en ambtenaren over het Nederlandse Europabeleid en de Europese integratie 1945-1975, Den Haag/Amsterdam 2001.
  • A.G. Harryvan, In Pursuit of influence: The Netherlands’ European policy during the formative years of the European Union 1952-1973, Brussels 2009.
  • P.J. Drooglever, Een daad van vrije keuze: de Papoea’s van westelijk Nieuw Guinea en de grenzen van het zelfbeschikkingsrecht, Den Haag/Amsterdam 2005.
  • René de Groot, Drie miljard verwijten: Nederland en Suriname 1974-1982, Amsterdam 2004.

 

  • D. Hellema, Nederland in de Wereld. De buitenlandse Politiek van Nederland, Houten 2010.
  • D. Hellema, Dutch Foreign Policy. The Role of the Netherlands in World Politics, Dordrecht 2009.
  • R.E. van Ditzhuyzen e.a.(red), Tweehonderd jaar Ministerie van Buitenlandse Zaken, 's-Gravenhage 1998.
  • A.E. Kersten, Luns, een politieke biografie, Amsterdam 2010.
  • Bob de Graaff en Duco Hellema (red), Instrumenten van buitenlandse politiek: achtergronden en praktijk van de Nederlandse diplomatie, Amsterdam 2007.
  • Dienst Documentaire Informatievoorziening, 50 jaar DDI/ON. Neerslag van een halve eeuw onderzoek naar internationale betrekkingen, uitgave Ministerie van Buitenlandse Zaken Den Haag 2001.
  • Idem, Onderzoeksrapporten 1950-2002,  2 CD-ROM’s, uitgave Ministerie van Buitenlandse Zaken Den Haag 2002.
  • Idem, Historisch overzicht  van Nederlandse chefs de poste en hun standplaatsen, CD-ROM, uitgave Ministerie van Buitenlandse Zaken  Den Haag 2003.

NB: De bibliotheek van het departement van Buitenlandse Zaken in Den Haag bevat een grote verzameling publicaties met betrekking tot het werkterrein van het departement.



Uitgebreid
Zoek in collecties
Zoek in